6100 Sayılı Hukuk Muhakemeleri Kanunu (HMK): Madde Madde Rehber

6100 sayılı Hukuk Muhakemeleri Kanunu (HMK), Türkiye'de hukuk (medeni) davalarının yargılama usulünü düzenleyen temel kanundur. 12 Ocak 2011'de kabul edilen, 4 Şubat 2011'de Resmî Gazete'de yayımlanan ve 1 Ekim 2011'de yürürlüğe giren HMK, eski 1086 sayılı Hukuk Usulü Muhakemeleri Kanunu'nun (HUMK) yerini almıştır. Bu rehber, HMK'nın yapısını, en çok aranan maddeleri ve yargılama aşamalarını vatandaş perspektifinden madde referanslarıyla açıklar.

HMK kaç maddedir? HMK, 452 madde ve on iki kısımdan oluşur. Aşağıdaki hızlı madde referans tablosu, aradığınız konunun hangi maddede düzenlendiğini bulmanızı sağlar.

6100 Sayılı Kanun Neyi Düzenler?

HMK, hukuk yargılamasını yöntem ve usul açısından düzenler: hangi mahkemenin görevli/yetkili olduğu, davanın nasıl açılacağı, delillerin nasıl sunulacağı, hükmün nasıl verileceği ve kanun yollarının (istinaf-temyiz) nasıl işleyeceği. HMK adli yargıda (medeni davalar — alacak, tazminat, kira, miras, boşanma, ticaret) uygulanır. Ceza yargılaması 5271 sayılı CMK, idari yargılama 2577 sayılı İYUK kapsamındadır.

HMK Hızlı Madde Referans Tablosu

| Konu | HMK Madde | | -- | -- | | Görev (asliye/sulh hukuk) | m.1-4 | | Yetkili mahkeme | m.5-19 | | Yargılamaya hâkim ilkeler (hukuki dinlenilme m.27) | m.24-33 | | Hâkimin reddi / yasaklılığı | m.34-46 | | Taraf ve dava ehliyeti | m.50-51 | | Davaya vekâlet (avukatla temsil) | m.71-83 | | Süreler, eski hâle getirme, adli tatil | m.90-104 | | Dava çeşitleri (eda, tespit, belirsiz alacak m.107, kısmi m.109) | m.105-113 | | Dava şartları ve ilk itirazlar | m.114-117 | | Dava dilekçesinin içeriği | m.119 | | Cevap dilekçesi ve süresi (2 hafta — m.127) | m.126-136 | | Ön inceleme | m.137-142 | | Tahkikat ve duruşma | m.143-162 | | Islah | m.176-182 | | İspat ve deliller (ispat yükü m.190) | m.187-198 | | Belge ve senet (senetle ispat m.200) | m.199-224 | | Yemin | m.225-239 | | Tanık | m.240-265 | | Bilirkişi incelemesi | m.266-287 | | Keşif | m.288-292 | | Hüküm (hükmün kapsamı m.297, kesin hüküm m.303) | m.294-303 | | Feragat, kabul, sulh | m.307-315 | | Basit yargılama usulü | m.316-322 | | Yargılama giderleri ve vekâlet ücreti (m.330) | m.323-333 | | Adli yardım | m.334-340 | | İstinaf (başvuru süresi 2 hafta — m.345) | m.341-360 | | Temyiz (temyizin icraya etkisi m.367) | m.361-373 | | Yargılamanın iadesi | m.374-381 | | Çekişmesiz yargı | m.382-388 | | İhtiyati tedbir | m.389-399 | | Delil tespiti | m.400-406 | | Tahkim | m.407-444 |

HMK'nın Yapısı: On İki Kısım

1. Genel Hükümler (m.1-104): görev, yetki, yargılama ilkeleri, hâkimin reddi, taraflar, teminat, süreler.
2. Dava Çeşitleri, Dava Şartları ve İlk İtirazlar (m.105-117).
3. Yazılı Yargılama Usulü (m.118-186): davanın açılması, cevap, ön inceleme, tahkikat, sözlü yargılama.
4. İspat ve Deliller (m.187-293): belge/senet, yemin, tanık, bilirkişi, keşif, uzman görüşü.
5. Hüküm ve Davaya Son Veren Taraf İşlemleri (m.294-315).
6. Basit Yargılama Usulü (m.316-322).
7. Yargılama Giderleri ve Adli Yardım (m.323-340).
8. Kanun Yolları (m.341-381): istinaf, temyiz, yargılamanın iadesi.
9. Çekişmesiz Yargı (m.382-388).
10. Geçici Hukuki Korumalar (m.389-406): ihtiyati tedbir, delil tespiti.
11. Tahkim (m.407-444).
12. Son Hükümler (m.445-452).

Görevli ve Yetkili Mahkeme (HMK m.1-19)

Görevli Mahkeme (m.1-4)

Görev kanunla belirlenir ve dava şartıdır (m.1). Aksine düzenleme yoksa asliye hukuk mahkemesi genel görevlidir (m.2); kanunun açıkça gösterdiği işlerde sulh hukuk mahkemesi görevlidir (m.4). Ölüm veya vücut bütünlüğünün yitirilmesinden doğan tazminat davalarında görev m.3'te özel olarak düzenlenmiştir.

Yetkili Mahkeme (m.5-19)

Genel kural: davalının yerleşim yeri mahkemesi yetkilidir (m.6). Başlıca özel yetki kuralları:

• m.10 — Sözleşmeden doğan davalar: sözleşmenin ifa yeri
• m.11 — Mirastan doğan davalar
• m.12 — Taşınmazın aynından doğan davalar: taşınmazın bulunduğu yer
• m.14 — Şube ve tüzel kişi davaları
• m.15 — Sigorta sözleşmesinden doğan davalar
• m.16 — Haksız fiilden doğan davalar: fiilin işlendiği veya zararın doğduğu yer
• m.17-18 — Yetki sözleşmesi (yalnızca tacirler/kamu tüzel kişileri arasında geçerli)

Dava Açma ve Dilekçe (HMK m.118-119)

Dava, dava dilekçesinin mahkemeye verilmesiyle açılır (m.118). Dava dilekçesinin içeriği m.119'da sayılır:

1. Mahkemenin adı
2. Davacı ile davalının ad, soyad ve adresleri
3. Davacının T.C. kimlik numarası
4. Varsa tarafların temsilcilerinin ad, soyad ve adresleri
5. Dava konusu ve malvarlığı haklarına ilişkin davalarda dava değeri
6. Davacının iddiasının dayanağı vakıaların sıra numarasıyla açıklaması
7. Hukuki sebepler
8. Açık bir şekilde talep sonucu
9. İmza

m.119/2 uyarınca, bazı eksiklikler (T.C. kimlik no, adres, vakıalar, deliller vb.) için mahkeme bir haftalık kesin süre verir; tamamlanmazsa dava açılmamış sayılır.

Yargılama Aşamaları (HMK m.118-186)

1. Dilekçeler aşaması: dava dilekçesi → cevap (davalı, 2 hafta — m.127) → cevaba cevap (replik) → ikinci cevap (düplik) (m.126-136).
2. Ön inceleme (m.137-142): dava şartları ve ilk itirazlar incelenir, taraflar sulhe/arabuluculuğa teşvik edilir, uyuşmazlık konuları ve deliller belirlenir.
3. Tahkikat (m.143-183): tanık (m.240), bilirkişi (m.266), keşif (m.288) ve diğer delillerle vakıalar araştırılır; bu aşamada ıslah (m.176) mümkündür.
4. Sözlü yargılama (m.186) ve hüküm (m.294-298): mahkeme kararını verir; gerekçeli karar sonradan yazılır.

İspat ve Deliller (HMK m.187-293)

• İspat yükü (m.190): kural olarak, bir vakıadan kendi lehine hak çıkaran taraf onu ispatla yükümlüdür.
• Senetle ispat zorunluluğu (m.200): belirli bir tutarı aşan hukuki işlemlerin senetle ispatı gerekir; senede karşı tanıkla ispat kural olarak yasaktır (m.201).
• Deliller: belge/senet (m.199-224), yemin (m.225-239), tanık (m.240-265), bilirkişi (m.266-287), keşif (m.288-292), uzman görüşü (m.293).

Kanun Yolları: İstinaf ve Temyiz (HMK m.341-381)

İstinaf (m.341-360)

İlk derece mahkemesi kararına karşı Bölge Adliye Mahkemesi'ne başvurulur. Başvuru süresi, kararın tebliğinden itibaren 2 haftadır (m.345). İstinaf, hem maddi hem hukuki denetim yapar.

Temyiz (m.361-373)

İstinaf kararına karşı kanunun öngördüğü sınırlar içinde Yargıtay'a temyiz yoluna gidilir. Temyiz, kural olarak yalnızca hukuka uygunluk denetimi yapar. Temyizin icraya etkisi m.367'de düzenlenir; aile ve kişiler hukukuna ilişkin ilamlar kesinleşmeden yerine getirilemez (m.367/2).

Yargılamanın İadesi (m.374-381)

Kesinleşmiş bir hükme karşı, kanunda sayılan istisnai sebeplerle (sahte belge, yalan tanıklık, sonradan ele geçen belge vb. — m.375) başvurulan olağanüstü bir kanun yoludur.

Geçici Hukuki Korumalar: İhtiyati Tedbir (HMK m.389-399)

Dava sonuçlanana kadar hakkın korunması için ihtiyati tedbir istenebilir (m.389). Mevcut durumda meydana gelebilecek bir değişme nedeniyle hakkın elde edilmesinin önemli ölçüde zorlaşacağı hâllerde mahkeme tedbir kararı verebilir. Ayrıca ileride kullanılacak delillerin delil tespiti (m.400) yoluyla güvence altına alınması mümkündür.

HMK ve Adli Yardım (m.334-340)

Yargılama giderlerini karşılayamayacak durumda olan kişiler, adli yardımdan yararlanarak dava harcı ve avukatlık ücreti gibi giderlerden geçici olarak muaf tutulabilir (m.334-340). Detay: Boşanma Adli Yardım Rehberi.

Zorunlu Arabuluculuk HMK'da mı?

Sık karıştırılan bir nokta: dava şartı (zorunlu) arabuluculuk HMK'da değil, ayrı kanunlarda düzenlenir — iş davaları için 7036 sayılı İş Mahkemeleri Kanunu m.3, ticari davalar için 6102 sayılı TTK m.5/A, tüketici ve (2023 itibarıyla) kira/komşuluk gibi bazı uyuşmazlıklar için ilgili kanunlar. Arabuluculuğun genel usulü ise 6325 sayılı Hukuk Uyuşmazlıklarında Arabuluculuk Kanunu'nda yer alır. HMK ise yargılamanın kendi usulünü (ön inceleme, tahkikat vb.) düzenler.

HMK ile Eski HUMK (1086) Arasındaki Temel Farklar

| Konu | HUMK 1086 | HMK 6100 | | -- | -- | -- | | Ön inceleme aşaması | Yoktu | Zorunlu (m.137-142) | | Kanun yolu yapısı | Temyiz odaklı | İstinaf + temyiz (m.341 vd.) | | Belirsiz alacak davası | Yoktu | Düzenlendi (m.107) | | Bilirkişi/uzman görüşü | Sınırlı | Kapsamlı (m.266, m.293) | | Geçici hukuki korumalar | Dağınık | Sistematik (m.389 vd.) |

Sıkça Sorulan Sorular

6100 sayılı HMK ne zaman yürürlüğe girdi?

1 Ekim 2011. Bu tarihten önce açılmış davalar bakımından geçiş hükümleri uygulanmış, sonraki davalar HMK kapsamında görülmüştür.

HMK kaç madde ve kaç kısımdan oluşur?

452 madde ve on iki kısım. Genel hükümlerden tahkim ve son hükümlere kadar tüm hukuk yargılaması usulünü kapsar.

6100 sayılı kanun hangi davalarda uygulanır?

Adli yargıda görülen hukuk (medeni) davalarında: alacak, tazminat, kira, miras, mal paylaşımı, boşanma, ticari uyuşmazlıklar vb. Ceza davaları CMK 5271, idari davalar İYUK 2577 kapsamındadır.

Dava dilekçesinde eksiklik olursa ne olur?

HMK m.119/2 uyarınca mahkeme, belirli eksiklikler için bir haftalık kesin süre verir; süresinde tamamlanmazsa dava açılmamış sayılır.

HMK'da istinaf süresi kaç gündür?

İstinaf başvuru süresi, kararın tebliğinden itibaren 2 haftadır (m.345). Temyiz süresi de kural olarak iki haftadır.

HMK ile CMK arasındaki fark nedir?

HMK 6100 hukuk (medeni) yargılamasını, CMK 5271 ceza yargılamasını düzenler — farklı kanunlar, farklı mahkemeler. Detay: Dava Nasıl Açılır?

---

Güncellik notu: Bu rehber, 6100 sayılı Hukuk Muhakemeleri Kanunu'nun yürürlükteki metni esas alınarak hazırlanmıştır. Madde referansları kanunun resmî metniyle teyit edilmiştir. Somut uyuşmazlıkta güncel mevzuat ve içtihat dikkate alınmalıdır.

İlgili rehberler:

• Dava Nasıl Açılır?
• Boşanma Adli Yardım Rehberi
• Vekaletname Rehberi
• İcra Takibi Rehberi
• Savcılığa Şikayet Rehberi

Gaziantep'te HMK kapsamında dava açma, dilekçe hazırlama, istinaf-temyiz veya yargılama süreci danışmanlığı için Av. M. Furkan Gür ile iletişime geçin. Ücretsiz ön görüşme: 0552 692 90 90.