Adli Yardım Nedir? Ücretsiz Avukat ve Harç Muafiyeti Rehberi

Adli yardım, yargılama veya takip giderlerini ödeme gücünden yoksun kişilerin, dava harcı ve diğer giderlerden geçici muafiyet ile gerektiğinde ücreti sonradan ödenmek üzere avukat desteği alabildiği bir hak korumasıdır. Yasal dayanağı Hukuk Muhakemeleri Kanunu (HMK) m.334-340 ile Avukatlık Kanunu'nun adli yardım hükümleridir (m.176 vd.); temelinde hak arama hürriyeti (Anayasa m.36) yer alır. Bu rehber, adli yardımın kimlere tanındığını, neleri kapsadığını, nasıl talep edileceğini ve boşanma davasında uygulamasını anlatır.

Hızlı cevap: Geçimini önemli ölçüde zorlaştırmadan dava giderlerini karşılayamayan kişi, talebi açıkça dayanaktan yoksun değilse adli yardımdan yararlanabilir (HMK m.334). Kapsamına harç ve gider muafiyeti, teminat muafiyeti, giderlerin Devletçe avanslanması ve gerekirse avukat girer (m.335). Adli yardım hükmün kesinleşmesine kadar devam eder.

Adli Yardım Nedir ve Kaç Türü Vardır?

Türkiye'de adli yardım iki ayrı kanaldan sağlanır; çoğu zaman birlikte kullanılır:

• Mahkeme adli yardımı (HMK m.334-340): Davanın görüleceği mahkemeden istenir; yargılama giderlerinden muafiyet sağlar ve gerekirse avukat görevlendirilmesini içerir.
• Baro adli yardımı (Avukatlık Kanunu m.176 vd.): İl barolarının Adli Yardım Büroları aracılığıyla ücretsiz avukat görevlendirilmesini sağlar (Gaziantep'te Gaziantep Barosu Adli Yardım Bürosu).

İki kanal birbirini tamamlar: mahkeme, adli yardım kapsamında avukat gerektiğinde barodan görevlendirme ister ve bu avukatın ücreti yargılama gideri olarak Hazineden ödenir (HMK m.340).

Adli Yardımdan Kimler Yararlanabilir? (HMK m.334)

HMK m.334'e göre, kendisi ve ailesinin geçimini önemli ölçüde zor duruma düşürmeksizin, gereken yargılama veya takip giderlerini kısmen ya da tamamen ödeme gücünden yoksun olan kimseler; iddia ve savunmalarında, geçici hukuki koruma taleplerinde ve icra takibinde, talepleri açıkça dayanaktan yoksun olmamak kaydıyla adli yardımdan yararlanabilir.

İki temel ölçüt vardır:

1. Mali yetersizlik — giderleri, geçimi ciddi biçimde zorlaştırmadan karşılayamamak.
2. Talebin açıkça dayanaktan yoksun olmaması — davanın baştan temelsiz olmaması.

• Yabancılar bakımından adli yardım, ayrıca karşılıklılık şartına bağlıdır (m.334/3).
• Güncel gelişme: Kamuya yararlı dernek ve vakıfların adli yardımına ilişkin m.334/2 hükmü, Anayasa Mahkemesi'nin 24/9/2024 tarihli (E:2024/78, K:2024/164) kararıyla iptal edilmiştir.

Adli Yardım Neleri Kapsar? (HMK m.335)

Adli yardım kararı ilgiliye şunları sağlar:

• a) Yapılacak tüm yargılama ve takip giderlerinden geçici muafiyet (harç, posta/tebligat, bilirkişi-keşif-tanık avansı dâhil).
• b) Yargılama ve takip giderleri için teminat göstermekten muafiyet.
• c) Dava/icra sırasında yapılması gereken tüm giderlerin Devlet tarafından avans olarak ödenmesi.
• ç) Dava avukatla takip edilecekse, ücreti sonradan ödenmek üzere bir avukat temini.

Mahkeme, kişinin bu kalemlerin yalnızca bir kısmından yararlanmasına da karar verebilir (m.335/2). Adli yardım, hükmün kesinleşmesine kadar devam eder (m.335/3); istinaf ve temyiz aşamalarını da kapsayabilir.

Adli Yardım Talebi Nasıl ve Nereye Yapılır? (HMK m.336)

• Adli yardım, asıl talebin/işin karara bağlanacağı mahkemeden istenir; icra ve iflas takiplerinde ise takibin yapılacağı yerdeki icra mahkemesinden istenir.
• Kanun yollarında (istinaf/temyiz) talep, bölge adliye mahkemesine veya Yargıtay'a yapılır.
• Talepte bulunan kişi; iddiasının özetini, dayandığı delilleri ve giderleri karşılayamayacak durumda olduğunu gösteren mali belgeleri mahkemeye sunmak zorundadır.
• Adli yardım talebine ilişkin evrak, her türlü harç ve vergiden muaftır (m.336/4).

Talebin İncelenmesi ve Redde İtiraz (HMK m.337)

• Mahkeme, talep hakkında duruşma yapmaksızın karar verebilir; talep hâlinde inceleme duruşmalı yapılır.
• Ret kararında, sunulan bilgi ve belgelerin kabul edilmeme sebebi açıkça belirtilir.
• Redde karşı, tebliğden itibaren iki hafta içinde kararı veren mahkemeye dilekçe vererek itiraz edilebilir; itiraz başka bir daire/mahkemece incelenir ve bu inceleme sonucu verilen karar kesindir (m.337/2).
• Talep reddedilse bile, ödeme gücünde sonradan ciddi bir azalma olursa yeniden talep edilebilir.
• Adli yardım, daha önce yapılmış yargılama giderlerini kapsamaz (m.337/3).

Adli Yardım Kararı Hangi Hâllerde Kaldırılır? (HMK m.338)

Adli yardımdan yararlanan kişinin, mali durumu hakkında kasten veya ağır kusuruyla yanlış bilgi verdiği ortaya çıkarsa ya da sonradan mali durumu yeterince iyileşirse, adli yardım kararı kaldırılır.

Ertelenen Giderler Sonradan Tahsil Edilir mi? (HMK m.339)

• Adli yardımla ertelenen tüm yargılama giderleri ve Devletçe ödenen avanslar, dava/takip sonunda haksız çıkan taraftan tahsil edilir.
• Adli yardımdan yararlanan kişi haksız çıkarsa, giderlerin en çok bir yıl içinde aylık eşit taksitlerle ödenmesine karar verilebilir.
• Tahsilin, yararlananın mağduriyetine yol açacağı açıkça anlaşılırsa, mahkeme tamamen veya kısmen ödemeden muaf tutabilir (m.339/2).

Boşanma Davasında Adli Yardım

Boşanma, velayet ve nafaka davaları çoğu zaman ekonomik olarak zorlayıcıdır; adli yardım bu davalarda harç ve avukat engelini kaldırır. Boşanma davasında:

• Harç ve gider muafiyeti ile dava açılabilir (HMK m.335).
• Gerekirse baro tarafından ücretsiz avukat görevlendirilir (Avukatlık K. m.176 vd.; ücret Hazineden — HMK m.340).
• Anlaşmalı boşanmada da harç ve avukatlık ücreti doğduğundan, şartlar varsa adli yardım uygulanır.
• Talep, boşanma dava dilekçesiyle birlikte mahkemeden istenebilir veya dava öncesi baroya başvurulabilir.

Başvuru İçin Gerekli Belgeler

Mali yetersizliği ve talebin ciddiyetini gösteren belgeler hazırlanır:

• Kimlik ve adres: T.C. kimlik fotokopisi, yerleşim yeri (e-Devlet) belgesi.
• Mali durum: gelir belgesi (bordro/SGK), işsizlik durumu, banka hesap özeti, tapu kayıt sorgusu (taşınmaz yok belgesi), vergi mükellefiyet sorgusu.
• Aile durumu: bakmakla yükümlü olunan kişiler için nüfus kayıt örneği.
• Dava belgeleri: dava (örn. boşanma) dilekçesi taslağı, evlilik/nüfus kayıt örneği.
• Gerekirse Aile ve Sosyal Hizmetler İl Müdürlüğü'nden sosyal inceleme bilgisi.

Gaziantep'te Nasıl Başvurulur?

• Gaziantep Barosu Adli Yardım Bürosu (Gaziantep Adliyesi): ücretsiz avukat için şahsen başvuru + ön değerlendirme görüşmesi.
• Mahkeme üzerinden: dava dilekçesinde adli yardım talebiyle birlikte (HMK m.336).
• e-Devlet üzerinden ilgili adli yardım başvuru adımları.

Sıkça Sorulan Sorular

Adli yardım ne demek?

Yargılama giderlerini ödeme gücü olmayan kişinin, harç/gider muafiyeti ve gerektiğinde ücreti sonradan ödenecek avukat desteğiyle hak aramasını sağlayan koruma mekanizmasıdır (HMK m.334-340).

Adli yardım kimler için var?

Geçimini ciddi ölçüde zorlaştırmadan dava giderlerini karşılayamayan ve talebi açıkça dayanaktan yoksun olmayan herkes (Türk vatandaşı; yabancılar karşılıklılık şartıyla). Gelir/mal varlığı yetersizliği esastır (m.334).

Adli yardım neleri kapsar?

Tüm yargılama/takip giderlerinden geçici muafiyet, teminat muafiyeti, giderlerin Devletçe avanslanması ve gerekirse avukat (m.335). Mahkeme bunların bir kısmına da hükmedebilir.

Adli yardım talebi nereye yapılır?

Davanın görüleceği mahkemeye; icra takiplerinde icra mahkemesine; istinaf/temyizde BAM veya Yargıtay'a (m.336). Talep evrakı harç ve vergiden muaftır.

Adli yardım talebim reddedilirse ne yapabilirim?

Ret kararına karşı tebliğden itibaren iki hafta içinde kararı veren mahkemeye itiraz edilebilir; itiraz üzerine verilen karar kesindir (m.337). Ayrıca ödeme gücünüzde sonradan ciddi azalma olursa yeniden talep mümkündür.

Adli yardım davayı kaybedince gideri geri ödetir mi?

Ertelenen giderler haksız çıkan taraftan alınır; yararlanan haksız çıkarsa bir yıla kadar aylık taksitle ödeyebilir, mağduriyet hâlinde mahkeme muafiyet verebilir (m.339).

Adli yardım sicile işler mi?

Hayır. Adli yardımdan yararlanmak adli sicile veya kimlik belgelerine işlemez.

Boşanmada adli yardım alınır mı?

Evet; anlaşmalı veya çekişmeli boşanmada şartlar varsa harç muafiyeti ve ücretsiz avukat sağlanır.

---

Güncellik notu: Bu rehber, HMK m.334-340'ın yürürlükteki metni esas alınarak hazırlanmış ve madde içerikleri resmî mevzuatla teyit edilmiştir (m.334/2'nin Anayasa Mahkemesi'nce iptali dâhil). Somut başvuruda güncel mevzuat ve baro uygulaması dikkate alınmalıdır.

İlgili rehberler:

• Anlaşmalı Boşanma Rehberi
• Çekişmeli Boşanma Davası Rehberi
• Boşanma Davası Süreci
• Dava Nasıl Açılır
• Nafaka Davası Rehberi
• HMK 6100 Sayılı Kanun Rehberi

Gaziantep'te aile hukuku kapsamında adli yardım başvurusu, ücretsiz avukat hakkı, harç muafiyeti veya boşanma davası süreçleri için Av. M. Furkan Gür ile iletişime geçin. Ücretsiz ön görüşme: 0552 692 90 90.